ΑΘΑΝΑΣΙΑ ΨΥΧΗΣ: ΤΙ ΛΕΕΙ Η ΒΙΒΛΟΣ;

Πολλοί πιστεύουν πως η Βίβλος διδάσκει ότι έχουμε μία αθάνατη ψυχή, που μετά τον θάνατο πηγαίνει στον ουρανό ή στην κόλαση. Διδάσκει πράγματι η Αγία Γραφή αυτό ή δείχνει πως κάτι άλλο συμβαίνει όταν πεθαίνουμε;

Τι μας συμβαίνει όταν πεθαίνουμε; Πού βρίσκονται οι αγαπημένοι μας που έχουν πεθάνει; Θα τους δούμε ποτέ ξανά; Ο κάθε άνθρωπος χρειάζεται να γνωρίζει ότι η ζωή έχει ένα σκοπό, ότι ο θάνατος δεν είναι το οριστικό τέλος της ύπαρξής μας. Η πιο κοινή χριστιανική πίστη σχετικά με τη ζωή μετά τον θάνατο είναι ότι οι άνθρωποι έχουν αθάνατη ψυχή και τη στιγμή του θανάτου τους το συνειδητό τους μέρος με τη μορφή της ψυχής αναχωρεί από το σώμα και πηγαίνει στον ουρανό ή στην κόλαση.

Οι περισσότερες θρησκείες διδάσκουν κάποια μορφή επιβίωσης μετά τον θάνατο. Οι αρχαίοι Αιγύπτιοι, για παράδειγμα, έκαναν πολύπλοκες τελετουργίες για να ετοιμάσουν τους Φαραώ για την επόμενή τους ζωή. Κατασκεύαζαν τεράστιες πυραμίδες και πολύπλοκους τάφους γεμάτους πολυτελή αντικείμενα τα οποία οι νεκροί υποτίθεται ότι χρειάζονταν στην μεταθανάτια ζωή τους.

Σε μερικούς πολιτισμούς όταν ένας άρχοντας πέθαινε, θανατώνονταν επίσης κι εκείνοι που ήταν υπηρέτες και συνοδοί του στην επίγεια ζωή του, έτσι ώστε να μπορούν να τον υπηρετούν αμέσως μετά τον θάνατό του στην επόμενη ζωή του. Οι γυναίκες και άλλοι συγγενείς, δούλοι, ακόμα και κατοικίδια ζώα θανατώνονταν για να συνοδεύσουν στην υποτιθέμενη καινούργια ζωή τον αποθανόντα. Ακόμα και σήμερα μερικοί κλάδοι του Ινδουισμού στην Ινδία καίνε τις γυναίκες όταν πεθαίνουν οι άνδρες τους, για να συνεχίσουν να ζουν μαζί στην υποτιθέμενη συνεχιζόμενη ύπαρξή τους.

Η πίστη στην αθανασία της ψυχής ήταν ένα σημαντικό τμήμα της αρχαίας σκέψης, διδασκόμενο ιδιαίτερα από Έλληνες φιλοσόφους όπως ο Σωκράτης, ο Πλάτων κ.α. Ο Πλάτων, στον Φαίδωνα, παρουσιάζει την ερμηνεία του θανάτου σύμφωνα με τον Σωκράτη: “Δεν είναι [ο θάνατος] ο χωρισμός της ψυχής από το σώμα; Και το να είναι κανείς νεκρός είναι η ολοκλήρωση αυτού [του χωρισμού] όταν η ψυχή υπάρχει από μόνη της, και ελευθερώνεται από το σώμα και το σώμα ελευθερώνεται από την ψυχή, τι είναι αυτό παρά ο θάνατος;” (Five Great Dialogues, Classics Club edition, 1969, σ.93).

Ο Σωκράτης εξήγησε ότι η αθάνατη ψυχή, αφότου ελευθερωθεί από το σώμα, αμοίβεται σύμφωνα με τις καλές πράξεις ή τιμωρείται για τις κακές. Ο Σωκράτης έζησε περί στο 470-399 π.Χ., και έτσι η άποψή του για την ψυχή προηγήθηκε του Χριστιανισμού.

Ο Πλάτων (περί το 428-348 π.Χ.) έβλεπε την ύπαρξη του ανθρώπου ως διαιρούμενη σε υλικό τμήμα και πνευματικό, ή “Ιδεώδες”, τμήμα. “Ο Πλάτων σκεφτόταν ότι η ψυχή, όντας αιώνια, πρέπει να είχε μία προ-ύπαρξη στον κόσμο των ιδεών, απ’ όπου είχε μάθει για τις αιώνια Ιδεώδη” (William S. Sahakian, History of Philosophy, 1968, σ.56). Σύμφωνα με το σκεπτικό του Πλάτωνα, ο άνθρωπος έχει σαν σκοπό να αποκτήσει αγαθότητα και να επιστρέψει στο Ιδεώδες μέσω των εμπειριών της μετενσαρκώσεων της ψυχής. Έτσι οι κοσμικές φιλοσοφίες επικυρώνουν την ιδέα της αθάνατης ψυχής, αν και η Αγία Γραφή δεν κάνει καθόλου κάτι τέτοιο. Είτε το πιστεύετε είτε όχι, ο Λόγος του Θεού διδάσκει κάτι το εντελώς διαφορετικό.

Ιστορία μίας αμφιλεγόμενης διδασκαλίας

Το δόγμα της αθανασίας της ψυχής προκάλεσε μεγάλη αντιλογία στην πρώτη Εκκλησία.

Ο Ωριγένης (περί το 185-254) ήταν ο πρώτος που προσπάθησε να οργανώσει τη Χριστιανική διδασκαλία σε μία συστηματική θεολογία. Ήταν θαυμαστής του Πλάτωνα, και (όντας χριστιανός είχε γίνει μαθητής του νεοπλατωνικού φιλοσόφου Αμμώνιου Σακκά) και πίστευε ένθερμα στην αθανασία της ψυχής, και στην προΰπαρξη της ψυχής, λογική συνέπεια εφόσον κάτι που είναι αθάνατο δεν μπορεί να έχει ούτε τέλος, αλλά ούτε και αρχή. Ήταν ο πρώτος από την επίσημη Εκκλησία που δίδαξε ότι η ψυχή τη στιγμή του θανάτου αναχωρεί είτε για μία αιώνια ανταμοιβή στον ουρανό είτε για μία αιώνια καταδίκη.

Στο έργο του De Principiis (Περί Αρχών) έγραψε: “… Η ψυχή, έχοντας ζωή και ύπαρξη από μόνη της, μετά την αναχώρησή της από τον κόσμο, θα ανταμειφθεί σύμφωνα με τις πράξεις της, όντας προορισμένη να αποκτήσει είτε μία κληρονομιά αιώνιας ζωής και μακαριότητας, αν οι πράξεις της εξασφαλίζουν κάτι τέτοιο, είτε να παραδοθεί στο αιώνιο πυρ και στις κολάσεις (τιμωρίες), αν η ενοχή των εγκλημάτων της θα την φέρνει σ’ αυτό …” (Ante-Nicene Fathers, Vol. 4, 1995, σ.240).

Ο Ωριγένηςδίδασκε ότι οι ανθρώπινες ψυχές υπήρχαν πριν από το σώμα, αλλά φυλακίζονται στον φυσικό κόσμο, σαν μία μορφή τιμωρίας. Η φυσική ζωή, σκεπτόταν, είναι μία διαδικασία εξαγνισμού για να επιστρέψει τις ψυχές στην προηγούμενη πνευματική τους κατάσταση.

Αργότερα ο Αυγουστίνος (354-430), ένας από τους μεγαλύτερους Λατίνους Πατέρες καταπιάστηκε με το ζήτημα της αθανασίας της ψυχής και του θανάτου. Για τον Αυγουστίνο θάνατος σήμαινε καταστροφή του σώματος, αλλά η συνειδητή ψυχή μπορούσε να συνεχίσει να ζει είτε σε μία μακάρια κατάσταση με τον Θεό είτε σε μία αγωνιώδη κατάσταση χωρισμού από τον Θεό.

Στην Πολιτεία του Θεού έγραψε ότι η ψυχή “γι’ αυτό ονομάζεται αθάνατη, επειδή κατά μία έννοια, δεν παύει ποτέ να ζει και να αισθάνεται, ενώ το σώμα ονομάζεται θνητό επειδή μπορεί να εγκαταλειφθεί από κάθε ζωή, και δεν μπορεί από μόνο του να ζήσει καθόλου. Ο θάνατος, λοιπόν, της ψυχής, λαμβάνει χώρα όταν ο Θεός την εγκαταλείπει, όπως στο θάνατο του σώματος όταν η ψυχή το εγκαταλείπει” (Ante-Nicene Fathers, Vol. 2, 1995, σ.245).

Οι επιρροές της παγανιστικής φιλοσοφίας του Πλατωνισμού και του Νέο-πλατωνισμού πάνω σε χριστιανούς θεολόγους του 3ου και 4ου αιώνα, όπως στους Ωριγένη, Κλημη Αλεξανδρείας, Γρηγόριο Νύσσης, Αυγουστίνο, κ.α., ήταν πολύ βαθειές. Ο Richard Tarnas, στο μπεστ-σέλλερ βιβλίο του The Passion of the Western Mind (Το Πάθος του Δυτικού Νου) δείχνει αυτή την επιρροή: “…Ο σχηματισμός του Χριστιανικού Πλατωνισμού από τον Αυγουστίνο επρόκειτο να διαποτίσει ουσιαστικά όλη τη Μεσαιωνική Χριστιανική σκέψη. Τόσο ενθουσιώδης ήταν η Χριστιανική ενσωμάτωση του Ελληνικού πνεύματος, ώστε ο Σωκράτης και ο Πλάτων συχνά θεωρούνταν ως θεόπνευστοι άγιοι προ Χριστού …” (1991, σ. 103).

Αιώνες αργότερα, ο Θωμάς Ακινάτης (1225-1274), ο μεγαλύτερος θεολόγος της Καθολικής Εκκλησίας, αποκρυστάλλωσε το δόγμα της αθανασίας της ψυχής στο κολοσσιαίο έργο του Summa Theologiae. Δίδαξε πως η ψυχή είναι μία συνειδητή διάνοια και δεν μπορεί ποτέ να καταστραφεί.

Μερικούς αιώνες αργότερα, οι ηγέτες της Διαμαρτυρόμενης Μεταρρύθμισης, όπως ο Λούθηρος, ο Καλβίνος κ.α. δέχτηκαν ανεπιφύλακτα αυτές τις καθολικές απόψεις, οι οποίες έτσι ενσωματώθηκαν και στις παραδοσιακές Διαμαρτυρόμενες διδασκαλίες.

Η αθανασία της ψυχής είναι θεμελιώδης για τη Δυτική σκέψη, και στη φιλοσοφία και στη θρησκεία, η πίστη ότι οι ψυχές πηγαίνουν στον ουρανό ή στην κόλαση είναι φυσικό επακόλουθό της. Αλλά όμως, διδάσκει η Αγία Γραφή ότι ο θάνατος είναι ο χωρισμός της ψυχής από το σώμα ή ότι η ψυχή είναι αθάνατη, ότι έχει ζωή αφ’ εαυτής και δεν μπορεί ποτέ να πεθάνει;

Η Εβραϊκή κατανόηση για την ψυχή

Η εβραϊκή λέξη που μεταφράζεται ως “ψυχή” στην Παλαιά Διαθήκη είναι νέφες, που απλά σημαίνει “πλάσμα που αναπνέει”. Το Πλήρες Ερμηνευτικό Λεξικό Λέξεων της Παλαιάς και Καινής Διαθήκης του Vine ορίζει τον όρο νέφες ως “την ζωική ουσία, την πράξη της αναπνοής … Το πρόβλημα με τον όρο “ψυχή” είναι ότι δεν είναι το πραγματικό ισοδύναμο της [νέφες] ή της ιδέας που αντιπροσωπεύει στην Εβραϊκή γλώσσα. Ο Εβραϊκός τρόπος σκέψης δεν περιλαμβάνει τον συνδυασμό ή την αντίθεση ‘ψυχής’ και ‘σώματος’, που έχουν Ελληνική και Λατινική προέλευση” (1985, σ.237-8).

Το Βιβλικό Λεξικό The Interpreter’s Dictionary of the Bible κάνει αυτό το σχόλιο πάνω στην έννοια της νέφες: “Η λέξη ‘ψυχή’, αν και σε κάποιο βαθμό υλοποιεί το Εβραϊκό ιδίωμα, συχνά μεταφέρει ερμηνείες οι οποίες προέρχονται από την Ελληνική φιλοσοφία (Πλατωνισμό και Ορφισμό) και τον Γνωστικισμό, και οι οποίες απουσιάζουν από την εβραϊκό όρο ‘νέφες’. Στην Π.Δ. ποτέ δεν σημαίνει ‘αθάνατη ψυχή’, αλλά ουσιαστικά δηλώνει την ζωική αρχή, το ζωντανό ον, ή τον εαυτό ως υποκείμενο ορέξεων, επιθυμιών, περιστασιακά και βούλησης” (Vol. 4, 1962, “Soul”).

Το ότι ο όρος νέφες δεν αναφέρεται σε αθάνατη ψυχή μπορεί εύκολα να διαπιστωθεί από τον τρόπο που η λέξη “ψυχή” χρησιμοποιείται στην Π. Διαθήκη. Μεταφράζεται ως “ψυχή” ή “ύπαρξη” σε σχέση με τον άνθρωπο στο Γένεση 2:7, αλλά επίσης και σε σχέση με τα ζώα στο Γένεση 1:24, στο Λευιτικό 21:11 μεταφράζεται ως “σώμα” σε σχέση με το ανθρώπινο πτώμα.

Οι Εβραϊκές Γραφές (“Παλαιά Διαθήκη”) δηλώνουν καθαρά ότι η ψυχή, όχι μόνο δεν έχει αθανασία, αλλά μπορεί και να πεθάνει” (Ιεζεκιήλ 18:4, 20).

Η Π. Διαθήκη περιγράφει τους νεκρούς ότι πηγαίνουν στον Σεόλ, που μεταφράζεται ως “Άδης”, “λάκκος” ή “τάφος”. Το Εκκλησιαστής 9:5-6 περιγράφει τον Σεόλ ως τόπο μη-συνειδητότητας: “Γιατί οι ζωντανοί γνωρίζουν ότι θα πεθάνουν, αλλά οι νεκροί δεν γνωρίζουν τίποτα, και δεν έχουν πλέον απόλαυση, επειδή η ενθύμησή τους έχει ξεχαστεί. Επίσης και η αγάπη τους και το μίσος τους και η ζήλεια τους έχουν ήδη χαθεί …

… δεν υπάρχει πράξη ούτε λογισμός ούτεε γνώση ούτε σοφία στον Σεόλ (Άδη) όπου πηγαίνεις ” (Εκκλησιαστής 9:10)

Μην εμπιστεύεστε άρχοντες, γιο ανθρώπου … το πνεύμα του εξέρχεται, αυτός επιστρέφει στη γη του, εκείνη την ημέρα οι διαλογισμοί του αφανίζονται” (Ψαλμός 146:3-4).

Ο προφήτης Δαβίδ θρηνεί για το ότι ο θάνατος σβύνει τη σχέση με τον Θεό: “Γιατί στον θάνατο δεν υπάρχει ενθύμηση για Σένα, στον Σεόλ ποιος θα Σε δοξολογήσει;” (Ψαλμός 6:5).

Η ιδέα της αθάνατης ψυχής δεν αποτελεί μέρος της Παλαιάς Διαθήκης, αλλά άρχισε να διεισδύει στην Ιουδαϊκή σκέψη όταν οι Ιουδαίοι άρχισαν να έρχονται σε επαφή με τον Ελληνικό πολιτισμό. Τον 1ο αιώνα ο Ιουδαίος φιλόσοφος Φίλων δίδασκε μία πλατωνική άποψη: “… Ο θάνατος ενός ανθρώπου είναι ο αποχωρισμός της ψυχής του από το σώμα του…” (The Works of Philo, μεταφρασμένο από τον C.D.Yonge, 1993, σ.37). Ο Φίλων ακολουθούσε την Ελληνιστική άποψη ότι η ψυχή ελευθερώνεται τη στιγμή του θανάτου προς μία ζωή ευτυχίας ή βασανισμού.

Η διδασκαλία των Αποστόλων

Στην Καινή Διαθήκη η Ελληνική λέξη “ψυχή” μεταφράζεται επίσης και ως “ζωή”.

Στον Ψαλμό 16:10 ο Δαβίδ χρησιμοποιεί τον όρο νέφες (ψυχή) για να πει ότι ο Όσιος, ή ο Μεσσίας, δεν θα αφεθεί στον Σεόλ (Άδη), στον τάφο. Ο Πέτρος αναφέρει αυτό το εδάφιο στο Πράξεις 2:27, χρησιμοποιώντας την Ελληνική λέξη “ψυχή” για την Εβραϊκή “νέφες” (εδ.25-31).

Όπως και η λέξη “νέφες”, η “ψυχή” αναφέρεται σε ανθρώπινες “ψυχές” (Πράξεις 2:41) και σε ζώα (σε μερικές μεταφράσεις αποδίδεται ως “ζωή”, στα Αποκάλυψη 8:9 και 16:3). Ο Ιησούς διακήρυξε ότι ο Θεός μπορεί να καταστρέψει την “ψυχή” του ανθρώπου (Ματθαίος 10:28).

Αν η Παλαιά Διαθήκη περιγράφει τη μεταθανάτια κατάσταση ως μία κατάσταση αναισθησίας, πώς η Καινή Διαθήκη την περιγράφει;

Κανείς δεν έγραψε τόσα γι’ αυτό το θέμα όσο ο απόστολος Παύλος. Περιγράφει τον θάνατο ως “ύπνο” (Α΄ Κορινθίους 15:51-58, Α΄ Θεσσαλονικείς 4:13-18).

Πολλοί εκπλήσσονται όταν ανακαλύπτουν πως ο όρος “αθάνατη ψυχή” ή “αθανασία ψυχής” δεν υπάρχει πουθενά μέσα στην Αγία Γραφή. Ωστόσο, αν και οι Γραφές δεν λένε για την ψυχή ότι είναι αθάνατη, έχουν πολλά να πουν για την αθανασία. Για παράδειγμα: “Γνωρίζετε ότι κάθε ανθρωποκτόνος δεν έχει αιώνια ζωή να μένει μέσα του” (Α΄ Ιωάννη 3:15).

Ο Παύλος είπε στα μέλη της εκκλησίας στη Ρώμη να “ζητούν” την αθανασία (Ρωμαίους 2:5-7). Δίδαξε τους Χριστιανούς στην Κόρινθο ότι στην ανάσταση των νεκρών θα αλλάξουν και θα “ενδυθούν” την αθανασία (Α΄ Κορινθίους 15:51-55). Ο Παύλος διακήρυξε ότι ο μόνον ο Θεός έχει την αθανασία από τη φύση Του (Α΄ Τιμόθεο 6:15-16) και ότι η αιώνια ζωή είναι ένα δώρο από τον Θεό (Ρωμαίους 6:23), άρα όχι ιδιότητα του ανθρώπου από τη φύση του.

Τα πιο ισχυρά λόγια έρχονται από τον ίδιο τον Κύριό μας, τον Ιησού : “Και αυτό είναι το θέλημα Εκείνου που με έστειλε, καθένας που βλέπει τον Υιο και πιστεύει σ’ αυτόν να έχει ζωή αιώνια, και Εγώ θα αναστήσω αυτόν την έσχατη ημέρα” (Ιωάννης 6:40).

Η πραγματική προέλευση του δόγματος της αθάνατης ψυχής

Είδαμε σύντομα ότι η Αγία Γραφή δεν διδάσκει το δόγμα της αθανασίας της ψυχής. Η ιδέα αυτή διείσδυσε στη Χριστιανική σκέψη μέσω της Ελληνικής φιλοσοφίας. Ωστόσο η αληθινή προέλευσή της είναι αρχαιότερη και από την Ελλάδα και από την Αίγυπτο, στην πραγματικότητα είναι τόσο αρχαία όσο και ο άνθρωπος.

Η ιδέα της αθάνατης ψυχής εισήχθηκε στην ανθρώπινη σκέψη από τα πρώτα στάδια της Ιστορίας, από τον Κήπο της Εδέμ. Ο Θεός είπε στους πρωτόπλαστους, στον Αδάμ και στην Εύα, ότι αν αμάρταναν θα πέθαιναν και θα επέστρεφαν στη γη, στο χώμα από το οποίο πάρθηκαν, από το οποίο τους είχε πλάσει (Γένεση 2:17, 3:19). Από την άλλη, ο Σατανάς, η ενσάρκωση του κακού, η ισχυρή οντότητα που εναντιώνεται στον Θεό, βεβαίωσε τους πρωτόπλαστους ότι αν παράκουγαν δεν θα πέθαιναν, αλλά αντίθετα, θα γίνονταν όπως οι θεοί, δηλ. αθάνατοι (εδ. 1-5).

Ο Σατανάς ύπουλα πέρασε μέσα στη συνειδητότητα της Εύας την ιδέα ότι ο Πλάστης της ψευδόταν, και ότι αυτή και ο σύζυγός της δεν θα πέθαιναν, έτσι φύτεψε στην ανθρωπότητα την αντιβιβλική διδασκαλία της αθανασίας της ψυχής, που βασίζεται στη δόλια σκέψη ότι “μπορεί μεν ο άνθρωπος να πεθαίνει, αλλά στην πραγματικότητα δεν πεθαίνει, γιατί αυτό που πεθαίνει είναι το σώμα, αλλά η ουσία του ανθρώπου, η ψυχή, συνεχίζει να ζει αιώνια“. Έτσι, από τότε, ο Διαστροφέας της Αλήθειας συνεχίζει να πλανάει όλο τον κόσμο (Αποκάλυψη 12:9). Μεγάλο μέρος της ανθρωπότητας, περιλαμβανόμενων εκατομμυρίων ανθρώπων έξω από τον Χριστιανισμό, είναι πεπεισμένοι ότι έχουν αθάνατες ψυχές, και ελπίζουν ότι αμέσως μόλις πεθάνουν θα πάνε σε ένα υπέροχο ουράνιο κόσμο, όπου θα ζήσουν αιώνια.

Η Βιβλική απάντηση στον θάνατο

Ωστόσο η Βίβλος απλά διδάσκει ότι οι νεκροί βρίσκονται στον τάφο και δεν γνωρίζουν τίποτα, δεν σκέφτονται, δεν έχουν συναισθήματα, δεν έχουν συναίσθηση. Μήπως αυτό σημαίνει ότι ο θάνατος, η παύση της ζωής, είναι οριστικός, είναι το τέλος του ανθρώπου;

Η Βίβλος απαντάει και σ’ αυτό το ερώτημα επίσης. Αν και το ανθρώπινο γένος, από φυσική άποψη, υπόκειται στον θάνατο, το Καλό Άγγελμα (το Ευαγγέλιο) είναι ότι ο Δημιουργός μας υπόσχεται μία ανάσταση των νεκρών σε αιώνια ζωή, για καθέναν που στρέφεται σ’ Αυτόν, δέχεται τον Ιησού ως Μεσσία (Βασιλιά) και τη λυτρωτική θυσία και ανάστασή του. Η υπόσχεση του Θεού είναι βεβαιωμένη με την ανάσταση του πρώτου ανθρώπου από τους νεκρούς, του Υιού Του, του Χριστού Ιησού. Η πρώτη ανάσταση σε αθανασία που θα ακολουθήσει θα γίνει όταν ο Χριστός επιστρέψει για να εγκαταστήσει τη βασιλεία του Θεού πάνω σ’ αυτή τη γη.

Έτσι, λοιπόν, η τελική και αληθινή απάντηση του Λόγου του Θεού δεν είναι ο θάνατος, αλλά η ανάσταση σε αιώνια ζωή.

Gary Petty

Μετάφραση κατόπιν αδείας από το περιοδικό The Good News, Ιουλ/Αυγ 1999.

Αφήστε μια απάντηση

Η ηλ. διεύθυνση σας δεν δημοσιεύεται. Τα υποχρεωτικά πεδία σημειώνονται με *