Η ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΑ ΚΑΙ ΤΟ ΒΙΒΛΙΟ ΤΗΣ ΕΞΟΔΟΥ: Η ΕΞΟΔΟΣ ΑΠΟ ΤΗΝ ΑΙΓΥΠΤΟ

-του Mario Seiglie-

Οι αρχαιολόγοι έχουν κάνει πολύ σημαντικές ανακαλύψεις, οι οποίες κάνουν το βιβλίο της Εξόδου και τα χρόνια που έζησαν οι Ισραηλίτες στην Αίγυπτο, να παίρνουν σάρκα και οστά.

Σε προηγούμενα άρθρα, το jesusportal.gr εξέτασε διάφορα αρχαιολογικά ευρήματα που διαφωτίζουν κάποια σημεία του βιβλίου της Γένεσης. Σε αυτό το άρθρο, συνεχίζουμε την εξερεύνησή μας για ανακαλύψεις που διασαφηνίζουν τις βιβλικές αφηγήσεις, εστιάζοντας την προσοχή μας στην Έξοδο, το δεύτερο βιβλίο της Αγίας Γραφής. Το βιβλίο της Εξόδου περιγράφει την αποχώρηση των Ισραηλιτών από την Αίγυπτο, ένα γεγονός που διακρίνεται από έναν μεγάλο αγώνα ανάμεσα σε δύο άνισους αντιπάλους. Από τη μια, βρισκόταν ένα κατατρεγμένο έθνος σκλάβων κι από την άλλη, το πιο ισχυρό έθνος στη Μέση Ανατολή, αν όχι του κόσμου. Εάν το εξετάσουμε αυστηρώς βάσει των φυσικών δεδομένων, σ’ αυτόν τον αγώνα ανάμεσα στον λαό Ισραήλ και την Αίγυπτο, οι Ισραηλίτες βρισκόντουσαν σε πολύ μειονεκτική θέση. Τι έχει βρει η αρχαιολογία, το οποίο να σχετίζεται με την Έξοδο και τα χρόνια που έζησαν οι Ισραηλίτες στην Αίγυπτο; Οι επιστήμονες έχουν κάνει διάφορες σημαντικές ανακαλύψεις, οι οποίες κάνουν αυτό το μέρος της Βίβλου να ζωντανεύει μπροστά μας.

Η κατασκευή πλίνθων στην Αίγυπτο

Στο βιβλίο της Εξόδου, βλέπουμε τους Αιγυπτίους να εξαναγκάζουν τους Ισραηλίτες να οικοδομήσουν μεγάλες πόλεις για τον Φαραώ: “Κατέστησαν λοιπόν επ’αυτούς επιστάτας των εργασιών, διά να καταθλίβωσιν αυτούς με τα βάρη αυτών, και ωκοδόμησαν εις τον Φαραώ πόλεις αποθηκών, την Πιθώμ και την Ραμεσσή.” (Έξοδος α:11). Οι περισσότεροι από μας γνωρίζουν λίγα σχετικά με τις Αιγυπτιακές πυραμίδες, οι οποίες ήταν κατασκευασμένες από πέτρα. Όμως, δεν ήταν όλες οι Αιγυπτιακές πυραμίδες φτιαγμένες από πέτρα, οι πλίνθοι αποτελούσαν το κυριότερο οικοδομικό υλικό που χρησιμοποιούνταν στη χώρα. Η Διεθνής Εγκυκλοπαίδεια της Επίσημης Βίβλου (The International Standard Bible Encyclopedia), επισημαίνει ότι “σε όλη την πορεία της Αιγυπτιακής ιστορίας, οι πλίνθοι που αποξηραίνονταν στον ήλιο ήταν το πρωτεύον οικοδομικό υλικό. Την πέτρα την κρατούσαν για τους ναούς και για άλλες μνημειακές κατασκευές.” (1ος τόμος, σελ.546). Ως εκ τούτου, οι Αιγύπτιοι χρειαζόντουσαν εκατομμύρια πλίνθων και οι Ισραηλίτες εργαζόντουσαν σκληρά κι αφιέρωναν πολύ χρόνο, ώστε να καλύψουν αυτήν τη ζήτηση. Οι Αιγύπτιοι “κατεπίκραινον την ζωήν αυτών διά της σκληράς δουλείας εις τον πηλόν και εις τας πλίνθους και εις πάσας τας εργασίας των πεδιάδων” (Έξοδος α:14, η έμφαση προσδίδεται σ’ όλο το κείμενο). Όταν ο Μωυσής κι ο Ααρών είπαν στον Φαραώ ότι ο Θεός ήθελε τον λαό Του, τους Ισραηλίτες, να σταματήσουν να εργάζονται και να τελέσουν κάποια θρησκευτική εορτή μέσα στην έρημο, ο Φαραώ εξοργίστηκε. Αντί να υποχωρήσει, αύξησε τον φόρτο εργασίας: “Και την αυτήν ημέραν προσέταξεν ο Φαραώ τους εργοδιώκτας του λαού και τους επιτρόπους αυτών, λέγων, δεν θέλετε δώσει πλέον εις τον λαόν τούτον άχυρον καθώς χθες και προχθές, διά να κάμνωσι τας πλίνθους, ας υπάγωσιν αυτοί και ας συνάγωσιν εις εαυτούς άχυρον” (Έξοδος ε:6,7). Αυτό το σκληρό μέτρο ήρθε να προστεθεί στις ήδη βεβαρημένες εργασίες των Ισραηλιτών. Οι Ισραηλίτες σκλάβοι έπρεπε τώρα να κατευθυνθούν προς τους αγρούς, προκειμένου να μαζέψουν άχυρο, για να αναμείξουν με τη λάσπη. Η βιβλική λεπτομέρεια, όσον αφορά στη χρήση άχυρου στην κατασκευή πλίνθων, φέρνει μερικούς σε απορία. Πώς, ρωτούν, μπορούσε η προσθήκη του άχυρου ως συστατικού, να κάνει τις πλίνθους ισχυρότερες; Στην Αίγυπτο, ο συνδυασμός λάσπης-άχυρου χρησιμοποιείτο συνηθέστατα, για να ενισχύσει τα οικοδομικά τούβλα. Επίσης, δεν άφηνε τις πλίνθους να εμφανίσουν ρωγμές ή να χάσουν το σχήμα τους. Σύγχρονοι ερευνητές έχουν κάνει δοκιμές, που δείχνουν ότι όταν το άχυρο αναμειχθεί με τη λάσπη, τα τούβλα που προκύπτουν, είναι τρεις φορές ισχυρότερα από αυτά που φτιάχνονται χωρίς άχυρο. Τα υγρά μέσα στο άχυρο απελευθερώνουν χουμικό οξύ και κάνουν τις πλίνθους σκληρότερες (Gerald Vardaman, Η Αρχαιολογία και ο Ζωντανός Λόγος – Archaeology and the Living Word, 1966, σελ. 37). Μέχρι τις μέρες μας, μετά από χιλιάδες χρόνια, τα μνημεία από πλίνθους φτιαγμένες με λάσπη, διατηρούνται ακόμη στην Αίγυπτο.

Οι δέκα πληγές

Η Αιγυπτιολογία έχει διαφωτίσει την κατανόησή μας για τη Βιβλική περιγραφή των πληγών που χτύπησαν την Αίγυπτο και που οδήγησαν στην αποχώρηση των Ισραηλιτών από τη γη εκείνη. Οι Αιγύπτιοι ήταν θρησκευόμενοι άνθρωποι. Είχαν θεούς για τα πάντα και προσπαθούσαν να τους ευχαριστήσουν με μεγάλη ευσυνειδησία. Είχαν 39 κύριους θεούς, πολλοί από τους οποίους απεικονίζονται στην Αιγυπτιακή τέχνη με σώματα ή κεφαλές ζώων. Στους Αιγυπτιακούς ναούς, οι ιερείς φρόντιζαν να διαθέτουν πολλούς τύπους ιερών ζώων, που παρίσταναν θεότητες. Από μια άποψη, η έξοδος των Ισραηλιτών από την Αίγυπτο, ήταν μια αναμέτρηση ανάμεσα στον αληθινό Θεό, τον Γιάχβε και τους ψεύτικους θεούς εκείνης της χώρας. Αυτό θα απομάκρυνε οποιαδήποτε αμφιβολία στον νου των Ισραηλιτών, όσον αφορούσε στο ποιος ήταν ο αληθινός Θεός και ποια ήταν η αληθινή θρησκεία. Ο Θεός δεν σκόπευε μόνο να πάρει τον λαό Του από την Αίγυπτο, αλλά να αποθαρρύνει τη λατρεία των υποτιθέμενων ισχυρών Αιγυπτιακών θεών. Αυτό το κατέστησε σαφές, όταν είπε στον Μωυσή: “Διότι την νύκτα ταύτην θέλω περάσει διά μέσου της γης της Αιγύπτου και θέλω πατάξει παν πρωτότοκον εν τη γη της Αιγύπτου, από ανθρώπου έως κτήνους, και θέλω κάμει κρίσεις εναντίον πάντων των θεών της Αιγύπτου. Εγώ ο Κύριος.” (Έξοδος ιβ:12). Αργότερα, στους Αριθμούς λγ:4, διαβάζουμε ότι “εις τους θεούς αυτών έκαμεν ο Κύριος εκδίκησιν”. Ο Θεός κατεύθυνε καθεμιά από τις 10 πληγές ενάντια στους Αιγυπτιακούς θεούς που φαινομενικά κυριαρχούσαν σε κάποια πλευρά της φύσης. Οι πληγές παρουσίαζαν συλλογικά μια δραματική επίδειξη, τόσο στους Ισραηλίτες, όσο και στους Αιγυπτίους, για το ότι οι θεοί ήταν ψεύτικοι, ήταν ανίσχυροι να έρθουν προς βοήθεια οποιουδήποτε τους εκλιπαρούσε. Ένα αρχαίο Αιγυπτιακό ημερολόγιο αποκαλύπτει πολυάριθμες εορτές, αφιερωμένες στους θεούς – τόσο πολλές, που φαίνεται ότι δεν απέμεναν πολλές εργάσιμες μέρες μέσα στον χρόνο. Όταν ο Μωυσής είπε στον Φαραώ ότι ο Ισραήλ θα έφευγε για κάμποσες μέρες, για να γιορτάσει κάποια εορτή προς τον Θεό, ο Φαραώ αγανάκτησε: “Τις είναι ο Κύριος, εις του οποίου την φωνήν θέλω υπακούσει, ώστε να εξαποστείλω τον Ισραήλ; Δεν γνωρίζω τον Κύριον και ουδέ τον Ισραήλ θέλω εξαποστείλει… Διά τι, Μωυσή και Ααρών, αποκόπτετε τον λαόν από των εργασιών αυτού; Υπάγετε εις τα έργα σας.” (Έξοδος ε:2,4). Ο Φαραώ προφανώς νόμιζε ότι οι Ισραηλίτες απολάμβαναν άφθονο ελεύθερο χρόνο, έτσι αρνήθηκε να ικανοποιήσει το αίτημά τους. Παρατηρώντας τη δυστροπία του Φαραώ, ο Θεός ενέργησε.

Πληγές ενάντια στις θεότητες

Η πρώτη πληγή είχε σαν στόχο το πιο σεβαστό και πολύτιμο προπύργιο του Αιγυπτιακού πολιτισμού, τον ισχυρό Ποταμό Νείλο, μαζί με τους θεούς που οι Αιγύπτιοι συσχέτιζαν με αυτόν. Τα αποθέματα τροφίμων της Αιγύπτου βασιζόντουσαν στην υπερχείλιση του Νείλου, καθώς και στα ετήσιά του αποθέματα βούρκου, ώστε να ενισχυθεί η γονιμότητα του εδάφους. Μερικές φορές, όπως στις μέρες του Ιωσήφ, το να μην υπερχειλίσουν οι όχθες του Νείλου, θα κατέληγε σε λιμό. Έτσι, οι Αιγύπτιοι προσευχόντουσαν τακτικά στους θεούς τους για άφθονο νερό. Η πρώτη πληγή έκανε το νερό μη πόσιμο και ταγκό. Τα ψάρια, μια πολύτιμη πηγή τροφής, ψόφησαν. Οι Αιγύπτιοι υπολόγιζαν στη θεά του Νείλου Hapi και στον ισχυρό Όσιρι, για να προστατέψουν τον Νείλο. Κανένα αποτέλεσμα δεν υπήρξε όμως από τις κραυγές και τις προσευχές των Αιγυπτίων να εξαγνίσουν οι θεοί τους τον Νείλο. Μόνο όταν ο Μωυσής κι ο Ααρών προσευχήθηκαν στον αληθινό Θεό, αναζωογονήθηκαν τα ύδατα. Όμως, ο Φαραώ παρέμεινε υπερήφανος. Πίστευε ότι ένα πλήθος ισχυρών θεών περίμεναν να εκτελέσουν τις διαταγές του, στην πραγματικότητα, ο ίδιος ο Φαραώ εθεωρείτο θεός από τους περισσότερους Αιγυπτίους. Η δεύτερη πληγή είχε σαν στόχο ένα από τα πλάσματα που οι Αιγύπτιοι συσχέτιζαν με τον Νείλο. Οι Αιγύπτιοι λάτρευαν τον βάτραχο στη μορφή του Heqt, του οποίου το άγαλμα είχε την κεφαλή ενός βατράχου. Αυτός ο θεός συμβόλιζε καλές σοδειές και ευλογίες στη μετά θάνατον ζωή. Οι Αιγύπτιοι παρατηρούσαν ότι, όταν ο Νείλος έφτανε σε ένα ορισμένο επίπεδο και υπερχείλιζε, οι βάτραχοι αφθονούσαν. Η παρουσία τους αποτελούσε οιωνό για καλά εισοδήματα και για τον έλεγχο του πληθυσμού των εντόμων. Ένας Νείλος με χαμηλή στάθμη και λίγους βατράχους, σήμαινε έλλειψη βούρκου, φτωχές σοδειές και πολλά έντομα. Ο Heqt, θεός των βατράχων, υποτίθεται ότι έλεγχε τον πληθυσμό των βατράχων. Όταν η δεύτερη πληγή επέφερε υπερβολικά πολλούς βατράχους, φάνηκε στους Αιγυπτίους ότι ο θεός που τους κυβερνούσε είχε χάσει τον έλεγχο. Κανένας αριθμός προσευχών και καμία ποσότητα λιβανιού δεν άλλαζε την κατάσταση. Μόνο όταν ο αληθινός Θεός παρενέβη, ήταν που ψόφησαν οι βάτραχοι και τελείωσε η κρίση. Η τρίτη κι η τέταρτη πληγή έφερναν στο προσκήνιο έναν άλλο αγαπημένο θεό των Αιγυπτίων, τον Kheper, τη θεότητα σκαραβαίο, που απεικονιζόταν με σκαθάρια κι άλλα έντομα. Το ομοίωμα του θεού-σκαραβαίου εμφανιζόταν συχνά σε φυλαχτά. “Η λατρεία προς τις μύγες και ειδικά αυτή των σκαθαριών, αποτελούσε σημαντικό μέρος της αρχαίας Αιγυπτιακής θρησκείας.” (Jamieson, Fausset and Brown, Ερμηνευτικά Σχόλια της Αγίας Γραφής – Exegetical Commentary of the Bible, 1ος τόμος, σελ. 67). “Διάφορα είδη σκαθαριών εθεωρούντο ιερά στην Αίγυπτο, ανάμεσα σ’ αυτά, το σκαθάρι που βρίσκεται στην κοπριά [που] έγινε το σύμβολο της ανάστασης και της συνεχούς ύπαρξης…” (Ερμηνευτικό Λεξικό της Αγίας Γραφής – The Interpreter’s Dictionary of the Bible, 4ος τόμος, σελ. 258). Όταν ένα σμήνος από ψείρες ή σκνίπες (ή πιθανόν κουνούπια) και αλογόμυγες άρχισαν να τσιμπούν τον λαό, οι μάγοι των ανακτόρων ζήτησαν από τον θεό των εντόμων, να τα ελέγξει, αλλά προς ουδέν όφελος. Μόνο όταν ο Φαραώ έκανε έκκληση στον Μωυσή να ζητήσει από τον Θεό του Ισραήλ να απομακρύνει τις πληγές αυτές, ήταν που κόπασε η μάστιγα.

Ο ιερός ταύρος

Η επόμενη πληγή προσέβαλε τα κτήνη, τα οποία οι Αιγύπτιοι θεωρούσαν ότι ήταν υπό τον έλεγχο του Άπιδος, του θεού-ταύρου και της Άθωρ, της μητέρας θεάς, που είχε τη μορφή αγελάδας. Ο ταύρος εθεωρείτο ιερός. Όταν πέθαινε ο ταύρος που βρισκόταν μέσα σε κάποιο ναό, ταριχευόταν και τον έθαβαν με πολλή μεγαλοπρέπεια. Η πέμπτη πληγή έπληξε αυτόν τον τρόπο λατρείας. “Και έκαμεν ο Κύριος το πράγμα τούτο την επαύριον και απέθανον πάντα τα κτήνη των Αιγυπτίων, εκ δε των κτηνών των υιών Ισραήλ δεν απέθανεν ουδέ εν.” (Έξοδος θ:6). Όσες προσευχές κι αν έγιναν από πλευράς των ειδωλολατρών, δεν μπορούσαν να αλλάξουν αυτήν την έκβαση. Έπειτα, ήρθε μια πληγή ‘καύσεως’, την οποία οι Αιγύπτιοι νόμιζαν ότι μπορούσαν να θεραπεύσουν προσφεύγοντας στον θεό τους της ιατρικής, τον Imhotep, έναν θρυλικό Αιγύπτιο γιατρό, τον οποίο κατέληξαν να λατρεύουν. Τιμούσαν επίσης τον Θωθ, τον θεό της μαγείας και της θεραπείας. Και σ’ αυτήν την περίπτωση όμως, η καύσις δεν αποχώρησε. Κι ακόμα χειρότερα, οι αυλικοί μάγοι που ικέτευαν αυτές τις οντότητες, ήταν και οι ίδιοι προσβεβλημένοι από τον λοιμό: “και δεν ηδύναντο οι μάγοι να σταθώσιν έμπροσθεν του Μωυσέως, εξ αιτίας της καύσεως, διότι η καύσις ήτο επί τους μάγους και επί πάντας τους Αιγυπτίους.” (εδάφιο 11). Ξανά, ο Φαραώ και άλλοι Αιγύπτιοι έκαναν έκκληση στον Μωυσή να φέρει επίλυση στο πρόβλημα. Η δύναμη του Θεού στο να απομακρύνει αυτήν την πληγή, χρησίμευσε ως μαρτυρία, όχι μόνο στους Αιγυπτίους και στους Ισραηλίτες, αλλά και στον υπόλοιπο κόσμο. Ο Θεός είπε στον Φαραώ: “Και διά τούτο βεβαίως σε διετήρησα, διά να δείξω εν σοι την δύναμίν μου και να κηρυχθή το όνομά μου εν πάση τη γη.” (εδάφιο 16). Αυτή η μαρτυρία παραμένει σε μας σήμερα, μέσα από την αφήγηση της Αγίας Γραφής. Η έβδομη και όγδοη πληγή χτύπησαν τα εισοδήματα της Αιγύπτου. Πρώτα, μια τρομερή χαλαζοθύελλα έπληξε τη συγκομιδή των καρπών κι έπειτα ένα σμήνος ακριδών ολοκλήρωσε την καταστροφή. Η σοδειά, υποτίθεται ότι προστατευόταν από τον Σηθ, τον θεό της συγκομιδής και η Nut, η θεά του ουρανού, ήταν η αρμόδια να αποτρέψει τις θεομηνίες. Όμως, οι εκκλήσεις των Αιγυπτίων δεν στρεφόντουσαν σε ευήκοα ώτα. Στον Φαραώ άρχισαν να εξαντλούνται οι θεοί, για να προστατέψουν τον λαό του.

Ο Θεός πλήττει τους ισχυρότερους

Οι τελευταίες δύο πληγές στρεφόντουσαν στους δύο ισχυρότερους θεούς των Αιγυπτίων, στον κύριο θεό Ρα, που απεικονιζόταν με τον ήλιο και στον ίδιο τον Φαραώ. Οι Αιγύπτιοι πίστευαν ότι ο Ρα είναι η πηγή της ζωής, που έφερε το φως και τη θερμότητα στη γη. Η ένατη πληγή επέφερε τρεις μέρες, κατά τις οποίες δεν υπήρχε το φως του ήλιου. Το σκοτάδι ήταν τόσο “πυκνό”, μας λένε οι Γραφές, που ακόμα και οι λύχνοι δεν μπορούσαν να διαλύσουν τη μαυρίλα. “Και εξέτεινεν ο Μωυσής την χείρα αυτού προς τον ουρανόν και έγεινε σκότος πυκνόν εφ’όλην την γην της Αιγύπτου, τρεις ημέρας. Δεν έβλεπεν ο εις τον άλλον, ουδέ εσηκώθη τις από του τόπου αυτού τρεις ημέρας, εις πάντας δε τους υιούς Ισραήλ ήτο φως εν ταις κατοικίαις αυτών.” (Έξοδος ι:22-23) Παρά τις προσευχές και τις δεήσεις που πρέπει να είχαν προσφέρει οι Αιγύπτιοι στον Ρα, ο θεός-ήλιος δεν έκανε τίποτα. Ο τελευταίος θεός με απόλυτη την ανάγκη να ταπεινωθεί, ήταν ο ίδιος ο Φαραώ, ο οποίος υποτίθεται ότι καταγόταν από τον θεό Ρα. Οι προστάτες θεοί του Φαραώ ήταν ο Όσιρις, ο κριτής των νεκρών και ο Ώρος, ο θεός του φωτός. Η αιγυπτιακή λατρεία των Φαραώ εκδηλώθηκε με την κατασκευή μεγάλων πυραμίδων ως τάφων για τους ηγέτες τους. Η δέκατη πληγή έπληξε ακόμα και τον απόγονο του ανθρώπου-θεού των Αιγυπτίων. Ο ίδιος ο Φαραώ ήταν ανίσχυρος να αποτρέψει τον θάνατο του πρωτότοκου γιου του, ο οποίος είχε σειρά να καθίσει στον θρόνο, άξιος της λατρείας των Αιγυπτίων. “Κατά δε το μεσονύκτιον, ο Κύριος επάταξε παν πρωτότοκον εν τη γη της Αιγύπτου από του πρωτοτόκου του Φαραώ όστις κάθηται επί του θρόνου αυτού, έως του πρωτοτόκου του αιχμαλώτου, του εν τω δεσμωτηρίω, και πάντα τα πρωτότοκα των κτηνών.” (Έξοδος ιβ:29). Με τους θεούς του ανίκανους κι εξευτελισμένους, ο δυνατός Φαραώ τελικά λύγισε και η Έξοδος των υιών Ισραήλ ξεκίνησε.

Ο χρυσός μόσχος

   Μετά που διέσχισαν την Ερυθρά Θάλασσα [Βλ. σχετικά σχόλια του συγγραφέα στο τέλος του άρθρου, – Η Ερυθρά Θάλασσα (The Red Sea) ή η Θάλασσα με τα Καλάμια (The Reed Sea)], οι Ισραηλίτες πήγαν στο όρος Σινά. Η περιγραφή τού ότι ο λαός Ισραήλ είχε οικειοποιηθεί τη λατρεία ενός χρυσού μόσχου, αμφισβητούνταν για πολύ καιρό από κοσμικούς μελετητές. Παρατηρούσαν ότι η λατρεία του ταύρου ήταν κοινή και στην Αίγυπτο και στη Χαναάν, αλλά όχι η λατρεία του μόσχου. Όμως, το 1991 βρέθηκε ένα άγαλμα ενός ασημένιου μόσχου σε μια ανασκαφή της αρχαίας Ασκαλών, στα παράλια του Ισραήλ. Οι αρμόδιες υπηρεσίες χρονολόγησαν αυτόν τον μόσχο περισσότερο από 100 χρόνια πριν από την Έξοδο.

   Όταν ο λαός φώναξε: «Ούτοι είναι οι θεοί σου, Ισραήλ, οίτινες σε ανεβίβασαν εκ γης Αιγύπτου.» (Έξοδος λβ:4), ήξερε καλά πόσο δημοφιλής ήταν η λατρεία του μόσχου. Τέσσερις αιώνες αργότερα, σχεδόν τα ίδια λόγια ειπώθηκαν από τον βασιλιά Ιεροβοάμ, όταν έφτιαξε δύο χρυσούς μόσχους και είπε στον λαό: «Ιδού οι θεοί σου, Ισραήλ, οίτινες σε ανήγαγον εκ γης Αιγύπτου.» (Ά Βασιλέων ιβ:28). Στο περιοδικό Επιθεώρηση της Βιβλικής Αρχαιολογίας – Biblical Archaeology Review, ένα εκτενές άρθρο πάνω στην ανακάλυψη του ασημένιου μόσχου, σημειώνει τα εξής: «Ο Χρυσός Μόσχος που λάτρευσαν στους πρόποδες του όρους Σινά οι ανυπόμονοι Ισραηλίτες (Έξοδος λβ), μπορεί να ήταν όμοιος με αυτό το αγαλματίδιο.» (Μάρτιος-Απρίλιος 1991, σελ. 1).

Τρώγοντας τα ορτύκια

   Κατά τη διάρκεια των χρόνων που βρισκόντουσαν στην έρημο, οι Ισραηλίτες παραπονέθηκαν στον Θεό ότι είχαν μόνο μάννα να φάνε: «Και το σύμμικτον πλήθος, το μεταξύ αυτών, επεθύμησαν επιθυμίαν· και έκλαιαν πάλιν και οι υιοί Ισραήλ και είπαν, Τις θέλει δώσει εις ημάς κρέας να φάγωμεν; Ενθυμούμεθα τα οψάρια, τα οποία ετρώγομεν εν Αιγύπτω δωρεάν, τα αγγούρια και τα πεπόνια και τα πράσα και τα κρόμμυα και τα σκόρδα· τώρα δε η ψυχή ημών είναι κατάξηρος· δεν είναι εις τους οφθαλμούς ημών ουδέν άλλο παρά τούτο το μάννα.» (Αριθμοί ια:4-6).  

   Αυτός ο κατάλογος παρουσιάζει έναν από τους επανειλημμένους γογγυσμούς των Ισραηλιτών ενάντια στον Θεό και στον Μωυσή (Αριθμοί ιδ:22). Ο Θεός αποφάσισε να δώσει στον λαό αυτό που ζήτησε: «Διά τούτο θέλει σας δώσει κρέας ο Κύριος και θέλετε φάγει· δεν θέλετε φάγει μίαν ημέραν, ούτε δύο ημέρας, ούτε πέντε ημέρας, ούτε δέκα ημέρας, ούτε είκοσι ημέρας· ολόκληρον μήνα θέλετε φάγει, εωσού εξέλθη εκ των μυκτήρων σας και γείνη εις εσάς αηδία· διότι ηπειθήσατε εις τον Κύριον, όστις είναι μεταξύ σας και εκλαύσατε ενώπιον αυτού, λέγοντες, Διά τι να αναχωρήσωμεν από της Αιγύπτου;» (Αριθμοί ια:18-20).

   Την επόμενη μέρα κατήλθαν ορτύκια στο στρατόπεδο των Ισραηλιτών, σε βάθος 30,48 εκατοστών (12 ιντσών). Αυτά τα πτηνά ήταν συνηθισμένα τα χρόνια της Βίβλου κι εξακολουθούν να είναι στη Μέση Ανατολή. Είναι αποδημητικά πουλιά, που στο τέλος του καλοκαιριού στην Ευρώπη, πετούν προς τη χερσόνησο του Σινά, όπου και παραμένουν για έξι μήνες.

«Το ορτύκι του παλιού κόσμου … ένα μικρόσωμο καφέ διάστικτο πτηνό κατάλληλο για κυνήγι, γύρω στα 18 εκατοστά (7 ίντσες) μακρύ, είναι το μοναδικό μέλος της οικογένειας [του φασιανού]… που είναι αποδημητικό. Οι διαδρομές της αποδημίας εκτείνονται από τη νότια Ευρώπη και συνεχίζουν προς τις ανατολικές ακτές της Μεσογείου, διαμέσου της χερσονήσου του Σινά, προς την Αραβία ή τη Δυτική Αφρική. Τα ορτύκια ταξιδεύουν προς τα νότια στο τέλος του καλοκαιριού και προς τα βόρεια στις αρχές της άνοιξης (κατά την περίοδο της εξόδου των Ισραηλιτών από την Αίγυπτο)… Μέχρι τις πρώτες δεκαετίες του 20ού αιώνα, οι Αιγύπτιοι σκότωναν τα ορτύκια που αποδημούσαν, σε μια αναλογία των δύο εκατομμυρίων κατΆ έτος· το 1920 καταγράφηκαν τρία εκατομμύρια σκοτωμένα πουλιά.» (Διεθνής Εγκυκλοπαίδεια της Επίσημης Βίβλου – The International Standard Bible Encyclopedia, Eerdmans, GrandRapids, 1988, 4ος τόμος, σελ.4-5) 

   Το θαύμα του Θεού ήταν να φέρει αυτά τα ορτύκια στο στρατόπεδο των Ισραηλιτών και να τα εναποθέσει σε τεράστιες ποσότητες σ’ εκείνη ακριβώς την τοποθεσία

Ψευδοπροφήτης

   Όταν οι Ισραηλίτες ξεκίνησαν το τελικό τους ταξίδι προς τη Γη της Επαγγελίας, πέρασαν μέσα από τη γη των Αμμωνιτών, κοντά στην περιοχή του Μωάβ. Χρειαζόντουσαν πέρασμα μέσα από αυτήν την περιοχή, για να μπουν στη Χαναάν διαμέσου της Ιεριχώ. Αλλά ο βασιλιάς Βαλάκ των Μωαβιτών αρνήθηκε να αφήσει τους Ισραηλίτες να μπουν ειρηνικά. Κατέφυγε, λοιπόν, στον προφήτη Βαλαάμ, για να τους εμποδίσει να μπουν στη γη του.

   «Και απέστειλε πρέσβεις προς τον Βαλαάμ, υιόν του Βεώρ, εις Φεθορά, κειμένην πλησίον του ποταμού [Ευφράτη] της γης των υιών του λαού αυτού, διά να προσκαλέση αυτόν, λέγων, Ιδού, λαός εξήλθεν εξ Αιγύπτου· ιδού, περικαλύπτει το πρόσωπον της γης και κάθηται εναντίον μου· τώρα λοιπόν, ελθέ, σε παρακαλώ, καταράσθητί μοι τον λαόν τούτον, διότι είναι δυνατώτερός μου·…» (Αριθμοί κβ:5-6)

   Ο βασιλιάς των Μωαβιτών ήταν πρόθυμος να πληρώσει ένα σεβαστό ποσό για τις υπηρεσίες του Βαλαάμ. Το 1967 αρχαιολόγοι που έφεραν στην επιφάνεια τα υπολείμματα από την DeirAlla, μια αρχαία πόλη των Αμμωνιτών στην ανατολική όχθη του Ιορδάνη, βρήκαν μια επιγραφή που ανέφερε τον Βαλαάμ, τον υιό του Βεώρ. Οι 16 γραμμές μιας ημιτελούς επιγραφής πάνω σε έναν τοίχο,αποδείχτηκανότιήτανμέρος μιας από τις προφητείες του Βαλαάμ, σε γλώσσα παρόμοια με αυτήν που είναι καταγεγραμμένη στους Αριθμούς.

 Η Αγία Γραφή περιγράφει την επίκριση του Θεού για τον Βαλαάμ. Μια νύχτα, ο Θεός τού απαγόρευσε να καταραστεί τους Ισραηλίτες. Απογοητευμένος, είπε στους αγγελιοφόρους των Μωαβιτών ότι δεν μπορούσε να τους βοηθήσει. «Και σηκωθείς την αυγήν ο Βαλαάμ, είπε προς τους άρχοντας του Βαλάκ, Υπάγετε εις την γην σας· διότι δεν μοι συγχωρεί ο Κύριος να έλθω μεθ’ υμών.» (εδάφιο 13)

   Αργότερα, ο Θεός ανάγκασε τον Βαλαάμ να προφητεύσει για ευλογίες και νίκες τού Ισραήλ. «Και αρχίσας την παραβολήν αυτού είπε, Βαλαάμ ο υιός του Βεώρ είπε … όστις ήκουσε τα λόγια του Θεού, όστις είδεν όρασιν του Παντοδυνάμου, πεσών εις έκστασιν, έχων όμως ανοικτούς τους οφθαλμούς αυτού· πόσον ωραίαι είναι αι κατοικίαι σου, Ιακώβ…! Ο Θεός εξήγαγεν αυτόν εξ Αιγύπτου· έχει ως δύναμιν μονοκέρωτος· θέλει καταφάγει τα έθνη τους πολεμίους αυτού και θέλει συντρίψει τα οστά αυτών και θέλει κατατοξεύσει αυτούς με τα βέλη αυτού.» (Αριθμοί κδ:3-8)

   Λίγο μετά από αυτά τα γεγονότα, ο Βαλαάμ, άπληστος για χρήματα (Β Πέτρου β:15), βοήθησε τους Μωαβίτες να παρακινήσουν τον Ισραήλ να αμαρτήσει. Και δεν μας προξενεί κατάπληξη το ότι πέθανε μετά την ήττα των Μωαβιτών και των Μαδιανιτών (Αριθμοί λα:8).

   Το αποκατεστημένο κείμενο που ανακαλύφθηκε στην DeirAlla, λέει τα εξής: «Επιγραφή του Βαλαάμ, υιού του Βεώρ, του ανθρώπου που ήταν προφήτης των θεών. Ιδού, οι θεοί ήλθαν προς αυτόν τη νύχτα και του μίλησαν. Σύμφωνα με τα λόγια αυτά, είπαν στον Βαλαάμ, τον υιό του Βεώρ, τα ακόλουθα: “Εμφανίστηκε η τελευταία φλόγα, μια φωτιά τιμωρίας εμφανίστηκε!” Και ο Βαλαάμ σηκώθηκε την επόμενη μέρα και δεν μπορούσε να φάει κι έκλαιγε έντονα. Κι ο λαός του ήλθε προς αυτόν και είπε στον Βαλαάμ, τον υιό του Βεώρ: “Γιατί νηστεύεις και γιατί κλαις;” Κι αυτός τους είπε: “Καθίστε! Θα σας δείξω πόσο μεγάλη είναι η συμφορά! Κι ελάτε, δείτε τα έργα των θεών!…”».

   Αυτά τα λόγια είναι εντυπωσιακά όμοια σε λεπτομέρεια με την αντίστοιχη βιβλική περιγραφή. Καθώς φαίνεται, η ανάμνηση αυτού που συνέβη σ’ αυτόν τον μάντη, παράμεινε στη μνήμη των Αμμωνιτών και καταγράφηκε στη δική τους απόδοση.

   Ο αρχαιολόγος André Lemaire, ο οποίος ένωσε τα αποσπάσματα της ημιτελούς γραφής, έγραψε: «Η επιγραφή από την DeirAlla, που χρονολογείται περίπου στο μέσον του 8ου αιώνα προ Χριστού και γράφτηκε πάνω στον τοίχο αυτού που πιθανόν ήταν κάποιο είδος κέντρου θρησκευτικής διδασκαλίας, είναι κατά πάσα πιθανότητα το παλαιότερο σωζόμενο παράδειγμα προφητικού κειμένου. Η κύρια προσωπικότηταστοκείμενοτης DeirAlla είναι ο μάντης Βαλαάμ, ο υιός του Βεώρ, καλά γνωστός σε μας από τις ιστορίες στους Αριθμούς.» (Επιθεώρηση Βιβλικής Αρχαιολογίας – Biblical Archaeology Review, Σεπτέμβριος-Οκτώβριος 1985, σελ.39). Εδώ έχουμε άλλη μια βιβλική μορφή, η οποία δεν μπορεί να απορριφθεί ως μύθος.

Η πορεία από την Αίγυπτο

   Άλλη μια πηγή διαμάχης ανάμεσα στους λόγιους, αφορά την πορεία που ακολούθησαν οι Ισραηλίτες, για να μπουν στη Γη της Επαγγελίας. «Η Αγία Γραφή είναι πολύ συγκεκριμένη στον κατάλογο που δίνει για τα μέρη που πέρασαν, για να προχωρήσουν στην τελική φάση της διαδρομής τής Εξόδου, την οποία ακολούθησαν οι Ισραηλίτες στον δρόμο τους για τη Γη της Επαγγελίας. Όμως, αυτή ακριβώς η τόσο συγκεκριμένη περιγραφή είναι που την έχει κάνει ευπρόσβλητη στην κριτική κάποιων επιστημόνων. Πολλά από τα μέρη που βρίσκονται υπό αμφισβήτηση, λένε, δεν υπήρχαν τον καιρό που λέγεται ότι έλαβε χώρα η Έξοδος.» (Επιθεώρηση Βιβλικής Αρχαιολογίας – Biblical Archaeology Review, Σεπτέμβριος-Οκτώβριος 1994, σελ.5). Κι όμως, τρεις κατάλογοι που δείχνουν την ακριβή διαδρομή που ακολούθησαν οι Ισραηλίτες, για να μπουν στη Χαναάν, έχουν βρεθεί σε Αιγυπτιακά μνημεία.

   Τα εδάφια 45-49 στους Αριθμούς λγ’ περιγράφουν τους Ισραηλίτες να περνούν μέσα από την Ιείμ, τη Δαιβών-γαδ, την Αλμών-διβλαθαΐμ, τη Νεβώ, Αβέλ και τελικά, τον Ιορδάνη. Η διαδρομή που ακολουθούσαν οι Αιγύπτιοι, για να εποπτεύουν αυτήν την περιοχή, την οποία κυβερνούσαν για πολλούς αιώνες, συμπεριλαμβάνει οκτώ μέρη, έξι από τα οποία εμφανίζονται με την ίδια διαδοχική σειρά που αναφέρεται πρωταρχικά στους Αριθμούς λγ: Μελάχ, Ιείμ, Αρές/Αρεσέθ (που αναφέρεται μόνο στους Κριτές η:13), Δαιβών, Αβέλ και Ιορδάνης.

   Ο Charles Krahmalkov, καθηγητής αρχαίων γλωσσών της Εγγύς Ανατολής, μιλά για την ακρίβεια της βιβλικής περιγραφής: «Εν συντομία, η Βιβλική ιστορία της εισβολής μέσα από τον Ιορδάνη, που έστησε το σκηνικό για την κατάκτηση όλης της Παλαιστίνης, στηρίζεται σε ένα υπόβαθρο που είναι ιστορικά ακριβές. Η διαδρομή της εισβολής των Ισραηλιτών, που περιγράφεται στους Αριθμούς λγ:45-50, ήταν στη πραγματικότητα ένας επίσημος Αιγυπτιακός δρόμος μεγάλης κυκλοφορίας...» (Επιθεώρηση Βιβλικής Αρχαιολογίας – Biblical Archaeology Review, Σεπτέμβριος-Οκτώβριος 1994, σελ.58).

ΣΥΝΔΥΑΣΜΟΣ ΑΙΓΥΠΤΙΑΚΗΣ ΔΙΑΔΡΟΜΗΣ: (Γιαμ) χα-Μελάχ- Ιείν -Αρές/Αρεσέθ – Άκραμπατ -Δαιβών Καρχώ – Ικτανού- Αβέλ- Ιορδάνης

ΒΙΒΛΙΚΗ ΔΙΑΔΡΟΜΗ: Μελάχ (σημαίνει «αλάτι» ή η Νεκρά Θάλασσα) -Ιείμ – Αρές/Αρεσέθ -Δαιβών -Αβέλ σιττίμ -Ιορδάνης

(Πηγή: Επιθεώρηση Βιβλικής Αρχαιολογίας – Biblical Archaeology Review, Σεπτέμβριος-Οκτώβριος 1994, σελ. 57-59)

Έτσι, η αρχαιολογία, παρά την κριτική των λόγιων, επιβεβαιώνει άλλο ένα μέρος τής Ιστορίας της Βίβλου.

Η Ερυθρά Θάλασσα ή η Θάλασσα με τα Καλάμια1;

Για πολλά χρόνια οι λόγιοι έχουν διαφωνήσει σχετικά με το ποια ήταν η θάλασσα που διέσχισαν οι Ισραηλίτες και συνεπώς, για την τοποθεσία όπου πνίγηκε ο στρατός του Φαραώ. Τρεις διαδρομές έχουν προταθεί για την Έξοδο και συνεχίζουν να βρίσκονται υπό συζήτηση.

Μερικοί πιστεύουν ότι ο δρόμος των Ισραηλιτών, τους οδήγησε βόρεια προς τα παράλια και ότι η «θάλασσα» που διέσχισαν ήταν μέρος της Λίμνης Σιρβωνίδος (Sirbonis), ενός ορμίσκου ή κόλπου της Μεσογείου, μετά τη διάβαση του οποίου έστρεψαν την πορεία τους προς τα νότια, μπαίνοντας στη χερσόνησο του Σινά.

Άλλοι έχουν υιοθετήσει την άποψη ότι οι Ισραηλίτες ακολούθησαν κεντρική πορεία και διέσχισαν μια ρηχή λίμνη βόρεια της Ερυθράς Θάλασσας (Red Sea), που λέγεται “The Reed Sea” (η Θάλασσα με τα Καλάμια). Ο όρος στα Εβραϊκά είναι “yam suph”. “Yam” σημαίνει «θάλασσα» και “suph” γενικά θεωρείται ότι σημαίνει «καλάμια», «βούρλα» ή πιθανώς «φύκια». Αυτός είναι ο λόγος που μερικές μεταφράσεις της Βίβλου το αποδίδουν ως «η Θάλασσα των Καλαμιών» (The Sea of Reeds) ή «η Καλαμοθάλασσα» (Reed Sea), αντί του «η Ερυθρά Θάλασσα» (The Red Sea). (Βλ. Έξοδ.ιε:4, στην Αναθεωρημένη Επίσημη Μετάφραση, στη Νέα Αμερικανική Βίβλο και στη Βίβλο της Ιερουσαλήμ – Revised Standard Version, New American Bible and Jerusalem Bible.)

Μερικοί μελετητές προτιμούν τη μετάφραση «Θάλασσα με τα Καλάμια» (Reed Sea), σημειώνοντας ότι οι λίμνες βόρεια της Ερυθράς Θάλασσας αφθονούν σε καλάμια. Συνήθως, περιγράφουν έναν από αυτούς τους ρηχούς όγκους νερού ως την τοποθεσία που οι Ισραηλίτες διέσχισαν, αλλά υποστηρίζουν ότι οι Αιγύπτιοι, με τα βαριά τους άρματα, κόλλησαν στον βούρκο και με κάποιον τρόπο πνίγηκαν.

Άλλοι μελετητές προτιμούν μια νότια πορεία, υποδεικνύοντας σε στοιχεία που πιστεύουν ότι αποδεικνύουν ότι “yam suph” μπορεί να σημαίνει «θάλασσα στην άκρη του κόσμου», όπως κάποιοι τη φαντάζονται να υπήρξε. Ο καθηγητής Θεολογίας Bernard F. Batto υποστηρίζει τα ακόλουθα: «Αυτό που αποκαλούμε Ερυθρά Θάλασσα, εθεωρείτο από τους αρχαίους ως η θάλασσα στην άκρη του κόσμου. Κατά αρκετά ενδιαφέροντα τρόπο, οι Έλληνες έδιναν το όνομα Ερυθρά Θάλασσα όχι μόνο στη δικιά μας Ερυθρά Θάλασσα, αλλά και στον Ινδικό Ωκεανό και, αργότερα, όταν τον ανακάλυψαν, ακόμα και στον Περσικό Κόλπο. Ο όρος “yam suph” κατέληξε να αναφέρεται στην Ερυθρά Θάλασσα, επειδή, όπως άλλοι αρχαίοι λαοί, οι Ισραηλίτες δεν έκαναν διάκριση ανάμεσα στην Ερυθρά Θάλασσα και σε ωκεανούς που βρισκόντουσαν πιο μακριά, προς τον νότο. Σύμφωνα με τον δικό τους τρόπο σκέψης, η Ερυθρά Θάλασσα – η “yam suph”- ήταν η θάλασσα στην άκρη της γης.» (Επιθεώρηση της Βιβλικής Αρχαιολογίας – Biblical Archaeology Review – Ιούλιος-Αύγουστος 1984, σελ.59)

Σε άλλες βιβλικές παραπομπές, “yam suph” σημαίνει Ερυθρά Θάλασσα ή οι όρμοι της, ο Κόλπος του Σουέζ και ο Κόλπος της Άκαμπα. Στο Α’ Βασιλ.θ:26, διαβάζουμε: «Έκαμε δε στόλον ο βασιλεύς Σολομών εν Εσιών-γάβερ, ήτις είναι πλησίον της Αιλώθ, επί το χείλος της Ερυθράς θαλάσσης , εν τη γη Εδώμ.» Εάν επρόκειτο για κάποια βαλτώδη λίμνη κοντά στην Αίγυπτο, θα ήταν βεβαίως παράξενο σημείο για να δημιουργήσει ο Σολομώντας τον μεγάλο του στόλο. Οι γεωγράφοι όμως γνωρίζουν ότι η Αιλώθ είναι ένα λιμάνι στο πιο βόρειο άκρο του Κόλπου της Άκαμπα.

Παρατηρήστε επίσης στο κεφάλαιο λγ’ του βιβλίου των Αριθμών, που αναφέρει τις στάσεις που έκαναν οι Ισραηλίτες μέσα στην έρημο του Σινά. Μετά που διέσχισαν «τη θάλασσα», στρατοπέδευσαν στη Μερρά και μετά, στην Αιλείμ. Και «σηκωθέντες από Αιλείμ, εστρατοπέδευσαν παρά την Ερυθράν θάλασσαν [yam suph]» (εδάφιο 10). Πώς μπορούσαν να έχουν διασχίσει μια «θάλασσα από καλάμια» και, μετά από πολλές μέρες ταξιδιού, να στρατοπεδεύουν ακόμα δίπλα σε αυτήν την ίδια «θάλασσα από καλάμια»; Κανένας όγκος νερού στην περιοχή εκτός από την Ερυθρά Θάλασσα, δεν θα ήταν αρκετός, για να έχουν ταξιδέψει τόσο μεγάλο διάστημα οι Ισραηλίτες και να βρίσκονται ακόμα κοντά στην ακτή της. Άλλες αναφορές που υποστηρίζουν την άποψη για το ότι πρόκειται για την Ερυθρά Θάλασσα, βρίσκονται στους Αριθμούς κα:4 και στον Ιερεμία μθ:21.

Ποια διαδρομή ακολούθησαν οι Ισραηλίτες και σε ποιο σημείο διέσχισαν τη θάλασσα; Δεν μπορούμε να γνωρίζουμε με βεβαιότητα. Όμως, ένας συγγραφέας διαφόρων έργων σχετικά με τη Βιβλική ιστορία, προβάλλει την ακόλουθη προοπτική: «Η διέλευση του λαού Ισραήλ … δεν μπορεί να εξηγηθεί ως μια πορεία ‘τσαλαβουτήματος’ μέσα σε έναν βάλτο. Απαιτούνταν μια ισχυρή ενέργεια του Θεού, μια ενέργεια τόσο σημαντική και σε πεδίο δράσεως και σε νόημα, που αιωνίως μετά από αυτήν, στην ιστορία του Ισραήλ αποτελούσε το παράδειγμα έναντι του οποίου εκτιμούνταν όλο το λυτρωτικό και σωτήριο έργο Του.» (Eugene Merrill, Kingdom of Priests-Βασίλειο Ιερέων, Baker Book House, Grand Rapids, 1987, σελ.66)

Mario Seiglie

Μετάφραση των δύο άρθρων κατόπιν αδείας από το περιοδικό GOOD NEWS

1 Σημείωση του μεταφραστή: Πρόκειται για κάποιο είδος λογοπαιγνίου με τις αγγλικές λέξεις “red” (ερυθρός) και “reed” (καλάμι).

Αφήστε μια απάντηση

Η ηλ. διεύθυνση σας δεν δημοσιεύεται. Τα υποχρεωτικά πεδία σημειώνονται με *